Nhật ký Sendai (P15): Nếu không có Covid thì ăn Tết truyền thống ở Nhật sẽ như thế nào?

Xã hội Nhật Bản đã Âu hoá mạnh mẽ, và Tết mang nhiều ý nghĩa “nghỉ ngơi” với họ hơn là một dịp gì đó thật sự đặc biệt. Mình đã từng hỏi một bạn người Nhật gen Z rằng đã bao giờ ăn “osechi” chưa thì bạn ấy bảo chưa từng ăn bao giờ, và cũng chưa từng làm bao giờ. Người lớn thì hầu như khi mình hỏi họ làm gì ngày Tết, họ chỉ đơn thuần bảo là sẽ về quê hay đi du lịch, thăm nhau chứ ít khi bày biện ăn uống tiệc tùng linh đình như mình từng nghĩ. Chưa hết, người Nhật hiện nay càng ít khi đi chợ mua đồ vào bếp và nấu các món ăn Tết truyền thống, vì giờ tiện lắm, chỉ cần ra siêu thị hay combini là mua được ngay trong phút mốt, không cần mất thì giờ. Tất nhiên, đây chỉ là một cái nhìn phiến diện, nhưng nó cũng nói lên một phần nào đó xã hội Nhật Bản hiện đại ngày nay.

Có khi sau này Việt Nam cũng giống vậy. Khi người ta trở nên giàu hơn, mọi thứ trở nên tiện lợi hơn, cuộc sống trở nên bận bịu và thực dụng hơn, chúng ta sẽ thôi không gói bánh chưng, cuốn nem, làm nộm, chặt gà như bây giờ nữa, thay vào đó ta sẽ ra VinMart mua nguyên 1 set làm sẵn về, thậm chí trả thêm một ít để được đem đến tận miệng. Siêu thị cũng không bao giờ đóng cửa, cho nghỉ tết 2-3 ngày nữa mà phải tích trữ đồ ăn, lì xì thì không cần phong bao nữa mà sẽ được “bắn” qua các ứng dụng smartphone, v.v.. Mà trên thực tế, những dịch vụ đó đã hiện hữu rồi và đã được sử dụng rồi, chỉ chực chờ thay thế dần dần và xoá bỏ đi hoàn toàn phong tục xưa thôi.

Đối với cá nhân mình mà nói, thì Tết vẫn cứ đặc biệt, lớn rồi vẫn háo hức chờ Tết về để gặp họ hàng, nhận lì xì, chơi bời, ăn uống, tham gia vào bếp, v.v.. Năm nay do Covid-19 thì đành phải ở lại Nhật Bản, cũng buồn. Trong những ngày xuân này thì có giở lại ảnh cũ ra xem và chợt muốn viết ra để lưu lại. Thời còn là sinh viên trao đổi, mình có tham gia một lớp học tiếng Nhật (P3b) với bài tập lớn là làm một video bằng tiếng Nhật nói về một chủ đề ưa thích. Đây chính là kết quả của project đó và sau đây muốn được trình bày với độc giả. Video và bài viết dựa trên kỷ niệm homestay của mình tại nhà thày giáo tiếng Nhật của mình vào dịp Tết 2016 tại thành phố Hiroshima. Những ngày đó, thày của mình đã cho mình được thưởng thức trọn vẹn tất cả một phần phong tục Tết của người Nhật mà nay gần như đã rơi vào quên lãng.

Video

Đây là video về bài thu hoạch đó của mình. Chi tiết các bạn có thể đọc thêm ở phía dưới.


30 Tết: Oomisoka (大晦日)

Vì người Nhật đã chuyển từ đón Tết âm sang Tết dương nên ngày “30 Tết” sẽ rơi vào ngày 31/12 dương lịch và được gọi là Oomisoka (大晦日). Vì sao lại gọi là như vậy cũng có nguyên do của nó.

Theo âm lịch 旧暦 thì những ngày cuối tháng sẽ được gọi là “misoka” bởi vì đọc theo âm Nhật của chữ 三十日 (ngày 30). Ngoài ra, chữ Hán đi cùng với đó là chữ 晦(つごもり)mang nghĩa là “che đi mặt trăng”. Lý do là vì đây là ngày cuối cùng của tháng âm, nên sẽ không nhìn thấy mặt trăng vào ban đêm. Các bạn sẽ thấy 日+毎=晦 (cả ngày toàn mặt trời). Người ta thêm chữ 大 vào đằng trước để thể hiện rằng đây là ngày 30 cuối cùng của năm.

Đường phố ngày cuối năm.

Sáng

Đây là lúc để nạp năng lượng trước khi bắt tay vào công việc chính. Thật ra mình muốn ăn thêm mà thày bảo phải lao động nhiều nên ăn ít thôi. Nói đến đây lại nhớ đến lão Quyềnh trong tác phẩm “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường.

Bữa sáng điển hình (ngon mà bổ dưỡng)

Quét dọn đền

Đây là công việc đầu tiên. Ở Nhật có rất nhiều đền. Xung quanh nhà nào, xóm nào cũng phải có ít nhất 1 ngôi đền để bảo vệ gia đình. Vào sáng sớm ngày Oomisoka, người dân xung quanh đền sẽ tự động đến để thu dọn, lau chùi sạch sẽ cho đền, thu dọn lá vụn để làm thông thoáng cảnh khí. Họ cũng sẽ trang hoàng ngôi đền sao cho lung linh bằng các tấm giấy thiêng màu trắng và các bện thừng.

Công việc này gọi là jinja-souji (神社掃除) và hoàn toàn tự nguyện.

Đây là một việc làm hết sức có ý nghĩa trong ngày đón năm mới. Nếu nhà ít người thì thường thường sẽ đi dọn đền trước, rồi sau đó mới về nhà thu dọn nhà cửa.

Thu dọn nhà cửa

Cũng giống như người Việt Nam, để đón năm mới và chia tay năm cũ, người Nhật cũng quét dọn nhà cửa. Thật ra họ cũng quét dọn thường xuyên và nhà cửa cũng rất sạch, ít bụi nên chủ yếu là lau chùi lại nội thất.

Đặc biệt là họ sẽ chú ý đến phòng kiểu nhật Washitsu bởi đây thường là nơi đặt phòng thờ. Các phòng này thì có đặc điểm là dùng cửa giấy (shouji), do đó nếu muốn lau rửa thì trước tiên phải lột bỏ tấm giấy đó ra.

Lột mà không rách mởi giỏi.

Công đoạn thay giấy này khá kì công, vì bạn phải quét nước hết tấm cửa Shouji để gỡ hết giấy ra. Sau đó để thay tấm mới vô thì phải bôi hồ vào từng thanh song chắn cửa, và trải giấy washi lên. Một căn phòng với 4 thanh cửa này làm phải mất cả sáng hì hục liên tục.

Đây là một góc nhỏ của bệ thờ (các cánh cửa hai bên đã được thay giấy tươm tất).

 

Nghỉ trưa Thông thường các quán ăn ở Nhật sẽ bắt đầu nghỉ từ chiều ngày 31, và bắt đầu mở cửa trở lại sau ngày mùng 3 tháng 1. Hôm đó thì mình đã được ăn trưa ở một quán Okonomiyaki gần đó. Đây là Okonomiyaki theo phong vị Hiroshima, với các lớp bột, rau cải, mì udon, thịt, giá, trứng,… chồng lên nhau chứ không có trộn hết lên rồi mới nướng như vùng Kansai.


Buổi chiều

Nấu nướng, chuẩn bị Osechi (お節)

Bữa ăn ngày Tết của người Nhật được gọi là osechi. Đây là một tổ hợp rất nhiều món ăn được chế biến khá công phu, cầu kì. Các món ăn này sẽ được bày lên các hộp hình vuông giống như hộp Bento (còn gọi là Juubako). Mình sẽ giải thích nguyên liệu và ý nghĩa từng món ăn ở phần sau.

Việc chuẩn bị Osechi cũng ngốn hết cả buổi chiều, vì phải làm một lượng tương đối nhiều cho các ngày hôm sau. Người Nhật (ngày xưa) quan niệm nấu ăn trong 3 ngày Tết có thể sẽ đem lại những điều không may mắn. Và thông thường sau khi nấu ăn xong người ta sẽ đi tắm bồn, thư giãn xem chương trình Kouhaku để chờ năm mới đến.

Chương trình Kouhaku Uta Gassen

Giống như chương trình “Chiều cuối năm” hay phát trên VTV, ở Nhật đài NHK cũng có một chương trình đặc biệt để đón năm mới, đó là chương trình Kouhaku Uta Gassen (hay còn được biết đến đơn giản là Kouhaku). Chương trình được chiếu từ khoảng 7h30 tối cho đến gần nửa đêm.

Nội dung: Có 2 đội. Đội đỏ (赤 – kou) gồm các ca sĩ là nữ hoặc các girlband (kiểu AKB48). Đội trắng (白 – haku) gồm toàn các ca sĩ là nam hoặc các boyband. 2 đội thay phiên nhau hát liên tục và đội nào giành được nhiều vote nhất từ khán giả sau khi chương trình kết thúc sẽ là đội thắng cuộc.

Chương trình không chỉ là sân khấu của những ban nhạc trẻ nổi tiếng trong năm qua mà còn có cả những tên tuổi cạo gội của showbiz Nhật. Thế nên nó mang một sức hút rất lớn với cả già lẫn trẻ.

Đối với mình thì mấy ca sĩ đấy khó mà “hát” hay hơn mấy bác này được. Táo quân vẫn là nhất!

Cũng phải nói thêm, về kịch/hài kịch trào phúng chính trị ở Nhật thì rất ít nhé các bạn. Hoặc nếu có thì từ ngữ và kịch bản không đanh đá được bằng Táo quân.


Giao thừa

Vào khoảng 11h đêm (tức là còn 1 tiếng trước khi giao thừa), mọi người trong gia đình sẽ quây quần lại bên nhau để ăn món ăn cuối cùng tiễn năm cũ, đó là mì soba (hoặc udon), gọi là toshikoshi-soba (年越しそば). “toshikoshi” nghĩa là “qua năm cũ”. Thông thường thì đó là một bát mì soba đơn giản như mình được ăn, tuy nhiên nhiều người có thể thêm tempura hoặc thịt vào nếu muốn.

Sau khi ăn xong mì soba tiễn năm cũ. Mình cùng thầy sửa soạn quần áo để ra lễ đền. Phong tục thăm đền đầu năm này gọi là “hatsumoude” (初詣). Vào ngày này thì không có tiếng countdown (ở các thành phố lớn thì có) và không có tiếng pháo hoa (thật kì lạ là người Nhật không bắn pháo hoa vào thời khắc giao thừa như các đất nước khác), thay vào đó chúng ta sẽ nghe thấy 108 tiếng gõ chuông chùa. Gọi là jouya-no-kane (除夜の鐘), 108 tiếng chuông tượng trưng cho 108 tội lỗi của con người theo Phật giáo, và 108 tiếng chuông ngân lên đêm giao thừa nhằm thanh tẩy hết những tội lỗi đó trong năm cũ.

Theo chân thầy giáo đến một ngôi đền lớn trong vùng để “hatsumoude” (chú ý là đi sang 2 bên trái hoặc phải, không được đi ra giữa vì đó là lối đi của thần). Tại đây các bạn sẽ thấy người ta đang đốt những đồ vật của năm cũ, trong đó có cả kadomatsu. Vì nó làm bằng tre nên khi đốt sẽ gây ra những tiếng nổ “đốp”, “đốp” tựa như pháo rang.

Vào thăm chùa các bạn sẽ đến trước gian thờ, tung xu (bao nhiêu cũng được) vào thùng, cúi đầu 2 cái, vỗ tay 2 cái, rồi cầu chúc cho năm sau. Trong lúc đó thì các kannushi (người bảo hộ của đền) và miko (các vu nữ giúp việc cho đền) sẽ phẩy cây gậy phép haraegushi lên đầu chúng ta, để thanh tẩy điều xấu của năm cũ, xong đâu đấy bạn sẽ cúi chào ra về.

Trước khi ra về, người ta thường không quên mua các món bùa năm mới, gọi là omamori (お守り), thông thường là các túi bùa may mắn, con giáp,… Một trong những vật bảo hộ không thể thiếu là mũi tên Hamaya dùng để xua đổi tà ma, đón tài đón lộc. Người ta cũng thường hay bốc quẻ đầu năm, omikuji để xem năm đó có gặp nhiều may mắn không. Nếu được quẻ cát (kichi 吉) thì là tốt, còn nếu rủi phải quẻ hung (kyou 凶) thì gấp lại, treo lên cành cây để nhờ thần xóa đi.

Hamaya

Về đến nhà, mọi người trao nhau những lời chúc năm mới và lên giường đi ngủ.


Mùng 1

Sáng mùng 1 thì cả nhà quây quần ăn sáng.

Trước khi ăn sáng, thường chủ nhà (người bố hoặc ông) sẽ bắt đầu “chúc mừng năm mới” cả nhà. Hỏi mọi người kì vọng và mục tiêu trong năm mới là gì, sau đó lì xì cho các con và cháu (lì xì tiếng Nhật gọi là otoshidama お年玉) nhằm khích lệ và động viên các thành viên nhỏ tuổi nỗ lực hơn trong năm mới.

Bữa sáng là osechi (đã làm từ hôm trước) và món zouni (雑煮) có thành phần chính là bánh mochi.

Về zouni. Đây là một món ăn của samurai từ thời xưa trước khi ra trận, ngày nay đã là một món ăn truyền thống ngày Tết, dùng để dâng lên các vị thần. Thành phần chính gồm có mochi, với nước hàng dashi. Như trong hình thì có thêm một lát củ cải trắng cùng ít rau thơm. Cái màu vàng là vỏ một loại cam gọi là Dai Dai.

ồ dô ni


Ý nghĩa các món ăn trong Osechi

(Ảnh hơi xấu 😦 mọi người thông cảm nha)

Tazukuri: cá mòi khô sốt nước tương shoyu và đường. Viết bằng từ kanji 田作り có nghĩa đen là “người khai khẩn ruộng lúa”, vì trong lịch sử, cá đã được sử dụng để làm giàu đất ruộng. Món này tượng trưng cho vụ mùa bội thu.

Kamaboko: Một loại chả cá của Nhật. Màu trắng hoặc hồng, có ghi chữ 寿 (thọ) ở trên. Ở đây bác chủ nhà đã nhét thêm một ít umeboshi (mơ muối) vào trong cùng với rau thơm. Vì màu trắng cộng với màu hồng của umeboshi là 2 màu may mắn, và còn là biểu tượng của nước Nhật.

Renkon: Rễ cây sen. Cây sen là biểu tượng của Bồ tát. Người ta tin rằng, nó có nhiều lỗ nên ăn vào sẽ nhìn rõ được tương lai.

Các bạn thấy tương lai của mình thế nào? =))

Kuro-Mame: Đậu đen Nhật. Mame nghĩa là “khỏe mạnh”. Từ này đọc gần giống từ “majime”, nghĩa là “chăm chỉ” (trong năm tới)

Matsumaezuke: Một món làm từ mực, tảo bẹ Nhật (cái dài dài màu nâu xanh) và trứng cá trích. Vì trứng cá trích là kazunoko 数の子. Kazu có nghĩa là “số” và “ko” nghĩa là “đứa trẻ”. Món này tượng trưng cho lời chúc con đàn cháu đống dịp năm mới.

Kinton: Khoai lang nghiền. Vì ngày xưa có ít đồ ngọt nên đây là một món ăn rất ý nghĩa ngày tết. Màu vàng của nó cũng tượng trưng cho hi vọng giàu có.

Konbu: Tảo bẹ Nhật. Từ này đọc giống với yorokobu, nghĩa là “vui vẻ, hạnh phúc”.

Cà rốt, khoai sọ, củ ngưu báng: các loại rau củ điển hình của Nhật Bản

Ngoài ra còn có trứng cuộn, thịt lợn, nấm, … tùy từng gia đình

Và tất nhiên là không thể thiếu rượu Sake hoặc Shochu !


Đi chùa, ở nhà ăn chơi 

Sau khi ăn xong, người Nhật thường nghỉ ngơi, xem ti vi, chơi Karuta, chơi Hanafuda, đi thăm họ hàng thân thích, đọc thiệp chúc mừng năm mới, gọi điện hỏi thăm nhau, …

Hoặc tham gia hoạt động vui chơi “bổ ích” mang tên Uno.

Cảm nhận chung về Tết của người Nhật là khá thanh bình, không ồn ào náo nhiệt và có nét gì đó rất riêng, gắn liền với Shinto. Họ đề cao việc nghỉ ngơi là chính, chứ không quá tất tả bận bịu đi thăm đó đây bạn bè gần xa bà con cuối phố như Việt Nam. Thực tế nhiều người Nhật coi dịp nghỉ Tết dài ngày là dịp để đi du lịch.

Lễ Chùa đầu năm.

Mùng 1 và 2 thầy mình cũng chỉ đi ra thăm đền một lần rồi lại về nghỉ ngơi. Các công ty thì nghỉ hết ngày mùng 3 là đi làm. Còn các dịch vụ như mua sắm, konbini thì thường là không có ngày nghỉ, hoặc nghỉ rất ít.

Nói chung rất vui!

Năm nay có Covid thì đến hổ đá cũng không thể cười được.

2 thoughts on “Nhật ký Sendai (P15): Nếu không có Covid thì ăn Tết truyền thống ở Nhật sẽ như thế nào?

Để lại bình luận

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Trang web này sử dụng Akismet để lọc thư rác. Tìm hiểu cách xử lý bình luận của bạn.